Tư tưởng chính thống của nhà lê là gì

      264
*

HỆ TƯ TƯỞNG THỜI LÊ VÀ VAI TRÒ CỦA NÓ TRONG QUẢN LÝ XÃ HỘI.

Bạn đang xem: Tư tưởng chính thống của nhà lê là gì

* Lê Thị Tuyết

Thời Lê là một giai đoạn lịch sử tất cả diễn biến phức tạp cả về chính trị buôn bản hội với hệ tu tưởng. Qua những nguồn sử liệu, bọn họ nhận thấy rằng, trong thời kỳ công ty Lê cực thịnh (1428-1527), Nho giáo đã trở thành hệ tư tưởng bao gồm thống của vương triều với phổ cập trong đại bộ phận dân cư làng mạc thôn. Về sau, vào thời Lê-Mạc, Lê trung hưng, thuộc với sự suy vong của thực trạng chủ yếu trị làng hội, hệ tư tưởng này đã càng ngày càng mất phương châm độc tôn, trở yêu cầu lỏng lẻo, ko phù hợp với xu thế phân phát triển của xã hội. Điều đó đã tạo cơ hội cho các tôn giáo không giống thuộc tồn tại, vào đó tất cả Phật giáo, Đạo giáo. Đây là giai đoạn nhưng mà những sử gia gọi là thời kỳ tam giáo đồng tôn tốt tam giáo đồng nguim.

Tài liệu lịch sử đã ghi nhận Nho giáo được du nhập vào Việt Nam từ rất sớm. Ngay từ thời Bắc thuộc, những hoạt động buôn bản hội với màu sắc sắc Nho giáo như việc mở những trường dạy học ghê điển Nho gia, tiến hành những nghi thức cúng tế thần linh…đã xuất hiện. Nhưng tất cả lẽ mãi đển thời lê. Nho giáo mới thực sự xác lập một phương pháp vững chắc cùng gồm ảnh hưởng một phương pháp toàn diện đến làng mạc hội Đại Việt, lịch sử phạt triển của nó, có thể nói, bắt nguồn từ thời Minc thuộc. Với dã chổ chính giữa biến Đại Việt thành quận huyện của “thiên triều”, đơn vị Minh thực hiện một biện pháp mạnh mẽ công cuộc đồng hóa. Một vào những biện pháp quan trọng là dùng lễ giáo Nho gia để giáo hóa dân. Điều đó thể hiện trước hết ở việc vua tôi đơn vị Minch tiến hành thiêu hủy, đập phá những dự án công trình liên quan đến học vấn với những di sản văn hóa của người Việt, mặt cạnh đò chúng đưa sản phẩm loạt thư tịch làm tài liệu giảng dạy, lập nhà học để phổ biến gớm điển Nho gia ở khắp những quận huyện nước ta, đào tạo buộc phải một tầng lớp quan liêu lại với đậm tư tưởng Tống Nho.

Vào nữa đầu TK VX, từ lúc bắt đầu thiết lập đơn vị nước trung ương tập quyền, những vua Lê đã từng bước xây dựng một quốc gia độc lập trên nền của hệ tư tưởng Nho giáo, trong đó rất chú trọng đến việc xây dựng luậ cùng vận hành làng hội theo luật. Qua một số bộ luật, những điều giáo huấn với một số hương ước hiện còn lưu giữ được, chúng ta nhận thấy rõ nhiều điều luật, điển chế có đậm đường nét tư tưởng của Nho giáo như Quốc triều hình luật, còn được gọi là Luật Hồng Đức, Thiên Nam dư hạ tập, Hồng Đức thiện chính thư, 24 điều huấn dân đại cáo của Lê Thánh Tông. Đến TK VXII, đời vua Lê Huyền Tông, chúa Trịnh Tạc tiếp tục ban vố 47 điều giáo hóa theo khiếp điển Nho gia…Từ TK XVI trở đi, hầu hết những làng mạc làng ở đồng bằng Bắc Bộ tinch thần của Nho giáo đã được tể hiện khá rõ qua các điều lệ được lập trong hương ước – “bộ luật thành văn của thôn xã” thời quân chủ phong kiến.

Có thể nói, Nho giáo thời Lê chịu ảnh hưởng sâu sắc của học thuyết Tống Nho. Học thuyết này vày các nhà Nho đời Tống xây dựng trên cơ sở học thuyết của Khổng Tử nhằm phục vụ yêu thương cầu phân phát triển mới của chế độ phong kiến Trung Quốc thời điểm bấy giờ. Về mặt triết học, Tống Nho là một thứ lý luận duy trung tâm bảo thủ, còn về phương diện thiết yếu trị, xóm hội thì nó ra sức biện hộ cho chế độ quân chủ chăm chế, củng cố sự phân biệt đẳng cấp với những trật tự phong kiến trong xã hội. Đây là học thuyết chủ yếu trị buôn bản hội, là hệ thống lý thuyết về đạo đức nhằm tổ chức làng mạc hội với phương châm “lễ trị”, được các triều đại phong kiến sử dụng như một công củ để trị nước thời quân chủ. Thời kỳ này, Nho giáo đã trở thành yếu tố chủ đạo trong đời sống tư tưởng của người Việt, với những quan lại niệm về nhân, lễ, nghĩa, tín, trung, hiếu, nó giữ vị trí độc tôn về mặt tư tưởng với từ một hệ tu tưởng đã trở thành một tôn giáo.

Tuy nhiên, Nho giáo Lúc truyền bá quý phái nước ta cũng không nhiều nhiều biến đổi cho phù hợp với yêu cầu với đặc điểm phân phát triển của làng hội thời bấy giờ. Thiết lập cùng vận hành bộ thứ bao gồm quyền ở một nước mà lại tinh thần yêu thương nước, ý thức độc lập từ lâu đã thấm sâu vào mọi tần lớp nhân dân và là nguồn sức mạnh của dân tộc, công ty Lê vào thời kỳ hưng thịnh, vừa chịu đưa ra phối của hệ ý thức ấy vừa tôn trọng phong tục, tập cửa hàng, truyền thống. Nhu vậy, trong những lúc sử dụng Nho giáo làm cho chuẩn mực để xây dựng chế độ xã hội, làm cho công cụ để trị nước, nhà Lê đã gắn bó quyền lợi giai cấp của bản thân với lợi ích của dân tộc.

Các vua Lê rất chăm chú đến việc xây dựng hệ thống điển chế pháp luật, kết hợp chặt chẽ giữa lễ và pháp. Nhà nước đưa lễ vào luật, luật cùng lễ hỗ trợ nhau tạo ra một thôn hội hướng Nho. Trong những bộ luật đó tất cả nhiều điều đề cao vấn đề lễ của Nho gia, bao gồm các lễ giáo cùng nghi lễ. nhìn tổng thể, vấn đề lễ rất được coi trọng, bởi hình dáng ý thức này góp khuôn mẫu hóa cùng ổn định những hình vi đạo đức, lối sống của nhỏ người, Khi xóm hội đi vào trật tự, dễ quản lý, Thuyết “thiết yếu danh” được tôn trọng thực hiện đã hỗ trợ cho mỗi bé người vào thôn hội đều gồm những chuẩn mực hành vi riêng (được gọi là khuôn mẫu văn hóa) bởi địa vị thôn hội của mình quy định. Như vậy, triều Lê đã cụ thể giáo hóa lý Nhi bằng những luật lệ cùng những giáo điều khá đưa ra tiết, bao gồm cả việc giảng giải các đạo lý về cương thường, điều chỉnh những hành động vào ứng xử của mỗi cá nhân trong đời sống mang lại hợp “lễ” như: trung hiếu, tiết nghĩa; những quy định về tôn ti trật tự…; quy định về các lễ cúng tế giỗ chạp, ma ctốt, cưới xin; quy định những nghi tiết về trang phục, ăn uống, quy chế bên cửa, xe cộ kiệu…mang lại đúng với phận vị của từng lớp người vào thôn hội. Qua các điều quy định vào Quốc triều hình luật – bộ luật được xem như là quan liêu trọng nhất của triều Lê, bọn họ thấy rất rõ việc đơn vị nước đề ra những điều lệ cụ thể nhằm thể hoá lễ để cai trị, giáo hóa dân bọn chúng và trừng phạt những hành động làm ảnh hưởng đến nghi lễ ấy vào đời sống làng hội theo tư tưởng của Nho gia.

Từ TK XVI trở đi, vày nhiều biến động của lịch sử, những quy định chặt chẽ của pháp luật theo tinch thần của đạo Nho đã dần không còn hiệu lực hoặc không được thực hiện một biện pháp nghiêm chỉnh. Các triều đại sau đây, mà cụ thể là năm 1663, triều vua Lê Huyền Tông, chúa Trịnh Tác tiếp tục đưa ra 47 điều giáo hóa bên cạnh bộ Quốc triều hình luật. Nghĩa của từ giáo huấn xuất xắc giáo hóa ghi bên trên những văn bản bên trên mang đến chúng ta thấy đây chỉ là những điều răn dạy, khulặng con người ta cần theo, không tồn tại ý nghĩa bắt buộc. Nhiệm vụ của nó là củng cố lại trật tự xã hội theo tinh thần của Nho gia một phương pháp mềm mại hơn trong những lúc những điều luật cứng nhắc của các bộ luật đương thời đã không thể phù hợp nữa với tình hình xóm hội bấy giờ. Đó cũng là nguyên nhân do sao đạo Phật, đạo Nho lại được dân chúng quyên tâm phụng thờ trong các TK XVI-XVIII.

Ra đời vào thế kỷ VI trước công nguyên tại một tiểu quốc thuộc Ấn Độ, trải qua thời gian đạo Phật lan tỏa nhiều nơi để trở thành một vào cha tôn giáo lớn của thế giới. Gốc của đạo Phật là một hệ triết học vô thần, cố tìm tới cốt lõi tận cùng của sự vật, rất đề cao trí tuệ để giác ngộ nhưng mà giải thoát, coi nhẹ lễ nghi, chưng bỏ phân biệt đẳng cấp. Đạo Phật chủ trương bình đẳng giữa người với người, đề cao từ bi, nêu rõ số phận con người vì chính bé người tạo cần cùng phải tự chịu trách nhiệm. Sau lúc Phật Thích Ca vào niết bàn, đạo Phật thành tôn giáo vào TK II trước công ngulặng, phân phân thành phái Đại thừa với Tiểu thừa và càng ngày càng vạc triển ở nhiều nước trên thế giới đặc biệt là quần thể vực châu Á.

Một vào những tư tưởng của đạo Phật là trước hết phủ nhận sự tồn tại bất diệt cùng vĩnh viển của những linc hồn cá thể. Hơn thế theo đạo Phật, tất cả mọi sự vật vào vũ trụ cùng thế gian này từ thể xác đến linch hồn, vật chất với tin thần mọi loại đều gồm biến hóa, bao gồm sinch gồm diệt, không có vật gì là thường hằng vĩnh cửu. Đó chính là tư tưởng cơ bản hàm chứa vào khái niệm vô ngã, vô thường của Phật học.

Đạo Phật công nhận thuyết luân hồi với nghiệp báo, nhấn mạnh đến tính nhân quả của hành động con người trong một kiếp sống hoặc trong những kiếp sống không giống.

Giáo lý bên Phật đi sâu vào triết lý nhân sinh. Nền tảng căn bản để xây dựng tư tưởng của đạo Phật về phương diện cơ mà là Tứ diệu đế (bốn chân lý quý bao gồm khổ đế, tập đế, diệt đế, đạo đế).

Đạo Phật du nhập vào Việt Nam từ rất sớm, theo sử sách năm 159 lần đầu tiên người Thiên Trúc tức Ấn Độ cổ đại đến miền trung nước ta. Sau đó bằng con đường thương mại cùng truyền đạo, đạo Phật, thuộc các đơn vị sư Ấn Độ, được truyền bá mạnh mẽ vào Việt Nam, có mặt yêu cầu một trung trọng tâm Phật giáo lớn tại Luy Lâu (Thuận Thành, Bắc Ninh) với các công ty sư danh tiếng như Khương Tăng Hội, Chi Cương Lương, Mâu Bác, Khâu Đà La…Những nhà sư này đến đất Việt tu hành với truyền đạo tại chùa Dâu lập bắt buộc sơn môn Dâu vào thời điểm khoảng năm 187-189 sau công nhân.

Đạo Phật được người Việt sùng tín mạnh mẽ cùng trở thành một hệ tư tưởng bao che, góp phần tập hợp lực lượng chống lại sự xâm lược của người Hán từ những năm đầu công nguim.

Dưới vương triều đơn vị Lý cùng nhà Trần, đạo Phật đã được suy tôn thành quốc giáo, nhưng, không đàn áp những tôn giáo khác, trái lại, Phật giáo mở cửa đón tiếp cả đạo Nho, đạo Lão với tinc thần dung hợp “tam giáo đồng nguyên”. Phật giáo Việt Nam thời kỳ phát triển mạnh mẽ, xuất hiện ở khắp những xóm làng mạc Việt Nam, xã làng nào cũng xây cvào hùa, dựng tháp.

Xem thêm: Gha Là Gì Hđa Là Gì - Tiết Lộ Những Bí Ẩn Về Gha

Bước thanh lịch thời Lê sơ, TK XV, trong khi đạo Nho được đơn vị nước tôn vinh với sử dụng làm hệ tư tưởng thiết yếu thống để duy trì trật tự thôn hội thì đạo Phật, đạo Lão bị lấn át. Thế lực của đơn vị sư về mọi mặt-khiếp tế, bao gồm trị, văn hóa- bị sa sút và địa vị của Nho giáo và Đạo giáo bởi vì hai tôn giáo này làm cho người ta bay ly trần tục tức lá bay ly sự quản chế của chế độc quân chủ độc đân oán.

Vào thời Lê mạt, trong bối cảnh thôn hội loạn lạc, chiến trạng rỡ nội chiến liên hồi của những TK XVI-XVIII, những giáo điều mang color sắc Nho giáo đã không thể giữ được địa vị độc tôn vào đời sống đương đại: cương thường bị đảo lộn, trung chin bị lung lay; do vậy, tư tưởng từ bi, có nhân của Phật giáo, trang thái thăng hoa của Lão giáo đã hấp dẫn đời sống tinch thần của đông đảo tầng lớp dân chúng thời bấy giờ. Nhà nghiên cứu Nguyễn Du Chi nhận xaét: Nhiều người tìm đến với đạo Phật, đạo lão trong đó bao gồm cả trí thức đương thời cùng những vua bà chúa của giai cấp thống trị. Sự tự do tín ngưỡng này đã tạo phải mang lại thôn hội từ trong thành đến xung quanh nội một bầu không khí đỡ nghẹt thở hơn thời Lê sơ độc tôn Nho giáo.

Sau một thời gian suy giảm, tới khoảng giữa TK XVI, đạo Phật được phục hưng, dần vạc triển mạnh ở TK XVII, nổi lên với 2 tông phái đều được du nhập từ phương Bắc là Lâm Tế cùng Tào Động. Phái Tào Động chủ yếu vạc triển ở Bắc Bộ với các thiền sư nổi tiếng là Thủy Nguyệt với Chân Nguyên. Còn phái Lâm Tế với công ty sư Liễu Quán ở đàng Trong. Tuy nhiên, Khi vào Đại Việt thì hai phái này không thể không giống nhau nhiều lắm.

Có thể nói, ngay từ đầu thời Lê, mặc dù Nho giáo được xem như là quốc giáo, tuy vậy Phật giáo vẫn được dân bọn chúng ngưỡng mộ, chỉ riêng biệt việc xây dựng các ngôi chùa mới thì bị hạn chế, còn những ngôi chùa cổ kính xây dựng từ trước vẫn được cư dân thôn làng duy trì, bảo tồn với tôn đạo. Vì vậy, lễ hội ca tòng vẫn còn được tổ chức song song với những lễ hội đền với lễ hội đình. Vào những năm hạn hán kéo dài, triều đình bên Lê vẫn mang đến dân bọn chúng tổ chức lễ hội rước Phật từ chùa Pháp Vân (Bắc Ninh) về Cvào hùa Báo Thiên ở kinh đô Thăng Long để cầu đảo (cầu mưa) mang đến nông nghiệp. Cũng ở thời kỳ này nhiều ngôi cvào hùa cổ được đơn vị nước cùng nhân dân duy tu lớn như: cvào hùa Báo Thiên trùng tu năm 1434; ca dua Thiên Phúc (tức chùa Thầy) được tu bổ năm 1499; ca dua Minh Độ và cvào hùa Côn Sơn ở xứ Đông (ni là Hải Dương); chùa Nghi Tàm ở ngoại thành Thăng Long…đều được duy tu năm 1490; ca dua Thiên Trù ở Hương Sơn và ca tòng Vô Vi ở xứ Đoài (ni thuộc Hà Nội)…đều được sữa chửa lớn vào những năm cuối TK XV.

Vào các Tk Xv-XVIII, lễ hội ca dua vẫn được duy trì, tổ chức ở khắp các làng mạc buôn bản vùng châu thổ Bắc Bộ như; lễ hội chùa Hà, ca dua Hương Canh và chùa Cói (nay thuộc địa phận tỉnh Vĩnh Phúc) chùa Trà soát Phương (nay ở Hải Phòng); ca dua Giám (nay ở Hải Dương); ca tòng Thầy cùng chùa Hương, cvào hùa Kyên ổn Liên, chùa Trăm Gian (ở Hà Nội) cùng chùa Bút Tháp (nay ở Bắc Ninh); ca tòng Keo (nay ở Thái Bình), cùng với các lễ hội lớn gồm tiếng từ thọ đời, như lễ hội chùa Dâu, cvào hùa Láng, cvào hùa Nành…đã tạo nên loại hình lễ hội này thêm phần sôi động. Khác hẳn với những loại hình lễ hội dân gian không giống, lễ hội chùa vẫn được giữ nguyên ổn vẹn nét đẹp truyền thống “từ bi, xỉ xả”, ít ai bị ảnh hưởng của những yếu tố tiêu cực bởi vì buôn bản hội gây ra.

Lão giáo cũng là một tôn giáo ra đời thuộc thời với Nho giáo ở Trung Quốc, du nhập vào nước ta khoảng TK II sau CN. Sách Đại Tạng Kinc chép: Sau Lúc vua Hán Linh đế băng hà, làng mạc hội (Trung Hoa) rối loạn, chỉ bao gồm đất Giao Châu yên ổn ổn. Người phương Bắc chạy quý phái lánh nạn rất đông, phần nhiều là những đạo sĩ luyện phnghiền trường sinch Theo phong cách nhịn ăn.

Đạo của Lão tử là một khái niệm triết học trừu tượng chỉ lẽ tự nhiên. Đạo Lão gồm 2 phái: Đạo phù thủy (dùng những phép thuật để trừ tà, trị bệnh giúp cho mạnh khỏe); Đạo thần tiên giành cho lớp quý tộc (dạy tu luyện, luyện đan, cầu trường sinc bất tử). Trong đó phái phù thủy phổ biến ở nước ta, ko kể việc thờ Ngọc hoàng Thượng đế, Thái thượng Lão quân, thần Trấn Vũ (tứ Huyền Vũ), Quan Thánh đế (Quan Công), thần điện đạo Lão còn thờ nhiều vị thánh không giống. Đó là linh hồn những vị thánh nhưng nhân dân ta tôn thờ như Đức Thánh Trần cùng Bà Chúa Liễu. Việc thờ công chúa Liễu Hạnh bao giờ cũng gắn liền với việc thờ những Mẫu tam phủ, tứ phủ – một tín ngưỡng dân gian thờ Mẫu truyền thống ở Việt Nam nhiều thế kỷ nay. Việc thờ cúng Đạo giáo thường gắn liền với đồng cốt. Lên đồng, tức hầu trơn, là một hệ thống nghi thức độc đáo, đưa nhỏ người vào một trạng thái tâm lý đặc biệt, gồm thể giao tiếp với thần linc, thông qua đó cầu xin lời phán bảo về những việc cần làm cho, những điều cần tách, hoặc để chữa trị bệnh tật. Vào thời lê Thần Tông (TK XVII) xuất hiện một trường phái gọi là nội đạo. Người sáng lập ra nội đạo là Trần Toàn (Quảng Xương, Thanh khô Hóa) Ông vốn là quan thời Lê, không theo đơn vị Mạc, từ quan về tu tiên và phân phát triển giáo phái này ra phía Bắc. Khuynh hướng Đạo giáo thần tiên phân phát triển ở nước ta là phái nội tu, thờ Chữ Đồng Tử, gọi là Chữ Đạo Tổ. Giáo phái này ưa tĩnh, rảnh lạc, tìm thú vui nơi vạn vật thiên nhiên, làm thơ, xướng họa, gợi cảm xá sáng tạo.

Có thể nói, quan sát một cách tổng quan lại, hệ tư tưởng thời Lê bao gồm những diễn biến hơi phức tạp. Thời kỳ đầu Nho giáo độc tôn và trở thành công cụ trị nước quan lại trọng của bao gồm quyền phong kiến thời Lê sơ. Ở giai đoạn Lê-Mạc, Lê trung hưng, hệ tư tưởng chăm chế này trở cần lỏng lẻo, tạo điều kiện phục hồi cho các hệ tư tưởng khác. Chẳng hạn, sau một trăm năm thực hiện chủ trương “dương Nho, ức Phật” của công ty nước Lê sơ, vào những Tk XVI-XVIII Phật giáo đã chấn hưng trở lại, đạo lão được tầng lớp dân chúng quan tâm phụng thờ. “Tam giáo đồng nguyên” là đặc điểm nổi bật của hệ tư tưởng nước ta ở thời Lê Mạc.

Mạc mặc dù có những diễn biến nêu bên trên về ý thức hệ, tuy nhiên chúng ta nhận thấy rất cụ thể từ tầng sâu, tức vào tiềm thức, hệ tư tưởng của cư dân thời Lê vẫn được xây dựng bên trên nền tảng của đạo Nho. Đó là ý thức về trật tự đẳng thứ, là tư tưởng trọng xỉ, trọng tước, là hiếu, dể…ví dụ, mặt tích cực của Nho giáo vẫn tồn tại cùng được sử dụng như một công cụ hữu hiệu trong việc “tề gia, trị quốc”.

Như vậy, hệ tư tưởng gồm ảnh hưởng rất lớn đến đời sống làng hội, nó quyết định sự ổn định giỏi bất ổn của một triều đại. (Quá trình phân phát triển của chế độ phong kiến Việt Nam mang đến thấy sự lựa chọn hệ tư tưởng phù hợp với sự phân phát triển của thời đại đã gồm ý nghĩa quan trọng trong xây dựng và phát triển đất nước. Có thể nói, đó là kyên ổn chỉ phái nam, là đường lối để trị nước của mỗi thời đại hướng tới mục đích quốc thái, dân an.

Phần bên trên Shop chúng tôi đã trình bày sự xuất hiện của các hệ tư tưởng trong đời sống thôn hội thời Lê (1427-1788). Diễn biến của tình trạng thiết yếu trị thời đại này đã chứng minh hệ tư tưởng có mục đích quan liêu trọng vào sự thịnh suy của đất nườc. Trong đó, một mặt những hằng số tích cực xuyên suốt mọi thời đại của ý hệ thức – tức tôn giáo – tất cả ý nghĩa rất lớn trong việc gia hạn sự ổn định với phát triển của đất nước. Mặt không giống, hệ tư tưởng cũng có những biểu hiện tiêu cực nếu nó đã trở phải lỗi thời, ko phù hợp với trình độ thôn hội nhưng mà nó đang tồn tại. Vì vậy, việc điều chỉnh ý hệ thức gồm vai trò quan trọng vào lĩnh vực quản lý nhà nườc theo tinch thần của chủ nghĩa nhân văn.

Tài liệu sử mang lại biết, một ý thức độc tôn Nho giáo thời Lê sơ TK XV, một mặt đã tạo bắt buộc một xã hội trật tự kỷ cương với phát triển; mặt khác, đã tạo cần một tầng lớp quan lại lại bao gồm một sự nhất trí hình thức, giả tạo về hệ tư tưởng. Bởi muốn thi đỗ ra làm cho quan liêu, họ phải nhận thức một biện pháp rập khuôn nội dung sắp đặt sẵn trong số giáo trình của Nho giáo. Nếu ko, họ sẽ không đạt được vị thế ao ước muốn. Sự độc tôn về Nho giáo thời kỳ này còn làm mang đến tầng lớp quan liêu lại thái hóa, hình thức, mất sự sáng tạo, do vậy, phần lớn quan tiền lại chỉ quyên tâm đến danh và lợi. Như vậy, sự ổn định của Nho giáo là sức mạnh, nhưng cường điệu sự thống nhất sẽ là hình thức, khuôn sáo và làm cho mất khả năng nhạy bén với cuộc sống. Có thể nói, đây là hạn chế lớn nhất của Nho giáo khiến vào thời Lê-Mạc, Lê trung hưng, TK XVI-XVIII hệ tư tưởng này không thể mục đích độc tôn trong thôn hội. Sự phục hưng trở lại của đạo Phật, đạo lão là một bằng chứng./.